Bilişsel önyargılar, insanların bilgiyi işleme ve değerlendirme şekillerindeki sistemli ve yanlı eğilimleri ifade eder. Bu önyargılar, insanların bilgiyi hızlı ve etkili bir şekilde işlemelerine yardımcı olabilir, ancak aynı zamanda yanlış sonuçlara ve değerlendirmelere yol açabilir.
Bilişsel önyargılar, bilgiyi sınıflandırma, hatırlama, çıkarımlar yapma ve karar verme süreçlerinde ortaya çıkar. Bilgilerin sınıflandırılması sırasında belirli kategorilere veya şemalara dayalı olarak hızlı ve otomatik değerlendirmeler yapılır. Ancak bu değerlendirmeler, bazen gerçeklikten sapabilir ve çeşitli türlerde bilişsel önyargıların ortaya çıkmasına neden olabilir.
Bazı yaygın bilişsel önyargılar şunlardır:
- Onaylama Yanlılığı (Confirmation Bias): Bilgileri sınıflandırma ve değerlendirme süreçlerinde, mevcut inançları doğrulayan veya destekleyen bilgilere daha fazla ağırlık verme eğilimidir. Olumsuz veya çelişkili bilgiler göz ardı edilir veya hafifletilir.
- Seçicilik Yanlılığı (Selective Perception): Bilgileri sınıflandırma ve hatırlama süreçlerinde, kendi inançlarımıza veya beklentilerimize uygun olan bilgilere daha fazla dikkat etme ve onları daha kolay hatırlama eğilimidir. Bu, diğer bilgilere dikkati azaltabilir veya onları göz ardı etmeye yol açabilir.
- Yanlışca Neden-Sonuç İlişkisi Kurma (Illusory Correlation): İki olay arasında bir nedensellik ilişkisi olduğunu düşünme eğilimidir, ancak gerçekte böyle bir ilişki olmayabilir. Bu önyargı, bazı durumlar veya olaylarla ilgili yanlış inançların oluşmasına neden olabilir.
- Grup İçi Benzerlik Yanlılığı (Ingroup Bias): Kendi grubumuza veya aidiyet hissettiğimiz gruplara karşı olumlu bir tutum sergileme ve diğer grupları olumsuz değerlendirme eğilimidir. Bu, önyargılı düşünceler ve davranışlar geliştirme riskini artırabilir.
- Doğruluk İnancı (Accuracy Bias): Kendi düşüncelerimizin, inançlarımızın veya değerlendirmelerimizin doğru olduğuna aşırı derecede güvenme eğilimidir. Bu önyargı, yanlış veya hatalı bilgilerin kabul edilmesine ve diğer perspektiflere kör olunmasına yol açabilir.
Bu sadece birkaç örnek olup, daha birçok bilişsel önyargı türü bulunmaktadır. Bilişsel önyargılar, bilgi işleme süreçlerimizde otomatik olarak ortaya çıkar ve bazen yanlış sonuçlara veya değerlendirmelere yol açabilir. Bilinçli bir farkındalık ve eleştirel düşünmeyle, bilişsel önyargıları fark etmek ve onları telafi etmek mümkün olabilir.